Antik Yunan ve Roma Mimarlığındaki 5 Mimari Düzen

Mimarlık bir uygarlığın beşeri çevredeki en temel yansımasıdır. Her medeniyet ihtiyaçları, inançları, arzuları ve kültürleri doğrultusunda kendine has bir mimari dil oluşturmuştur. Batı medeniyetinin temelini oluşturan 2 büyük toplum vardır. Yunanlılar ve Romalılar. Anadolu, Avrupa ve Ortadoğu olmak üzere yakın coğrafyamızın tamamında büyük yenilikler ve değişimlere sebep olan bu 2 büyük uygarlık, mimarlık alanında da binlerce yıl etkili olacak bir dil geliştirmiştir. Buna göre Yunanlılar 3 sonrasında bu mimari mirası devralan Romalılar ise 2 mimari düzen tasarlamıştır. Bunlar sırasıyla:

  1. Dor
  2. İyon
  3. Korint
  4. Toskana
  5. Kompozit düzenleridir.
Klasik mimari düzenler için bir örnek olan Roma'daki Jupiter Tapınağı'nın bir görseli.
Jupiter Tapınağı – Antik Roma

Bu klasik mimari tarzlar rasyonel bir toplumsal bilincin sonucu olarak oran-orantı ilkeleri ve müthiş bir kompozisyon ile tasarlanmıştır. Günümüz mimarisinde bile halen kullanılmakta olan kolon-kiriş statiği, bu düzenlerin temel strüktürel anlayışını oluşturmaktadır. Batı dünyasındaki ilk üç önemli mimari düzen olan Dor, İyon ve Korint, Antik Yunan’da ortaya çıkmış. Sonrasında ise Romalılar, Dor’dan daha basit olan Toskana ve Korint’ten daha süslü olan Kompozit düzenini icat etmişlerdir.

Mimari Düzenler Nasıl Ayırt Edilir?

Klasik mimarlık, çağlar boyunca adım adım zenginleşerek mimari bilgi ve tecrübenin birikmesi ile gelişmiştir. Bununla birlikte, mimarinin Vitruvius’a göre 3 temel ilkesi olan utilitas, firmitas ve venustas, yani kullanışlılık, sağlamlık ve güzellik yapı sanatının gelişmesinde önemli bir meşale görevi görmüştür.

Yunanlılar tapınakları özenle tasarlardı. Zaten klasik düzenler de çoğunlukla tapınak düzenleri olarak bilinir. Yine de bir çok kamu binasında ve soylulara ait bireysel yapılarda bu düzenleri görmek mümkündür.

Süslemeli başlıklara sahip sütunlar, pediment (alınlık), frizler ve arşitrav klasik düzenlerin temel elemanlarındandır. Bu yapıların hangi düzen ile inşa edildiğini anlamanın en kolay yolu ise sütunlarına bakmaktır.

Antik mimarlığın 5 klasik mimari düzenine ait kolonları gösteren bir çizim.
Basitten karmaşığa 5 mimari düzen

Klasik düzenlerin en ayırt edici elemanı olan sütunlar, özgün başlık tasarımlarına sahiptir. Bu başlıklar üzerlerindeki süsleme ve bezemelere göre kategorilendirilir ve düzenlerin farklılaşmasını sağlarlar. Böylece sütun başlıklarına bakarak klasik mimari düzenleri ayırt etmek mümkün hale gelir.

3 Klasik Yunan Düzeni

Yunanlılar estetiğe oldukça önem veren bir topluluktu. Yapılarının dışardan güzel görünmesi için çeşitli denemeler yapmış, bu denemeler sonucunda bazı ölçü ve oransal kurallar oluşturmuşlardır. Dolayısı ile rasyonel bir güzellik anlayışı ortaya çıkmıştır.

Antik Yunan’da mimarlık özgün ve çok farklı tasarımlara sahip yapılar üretmek anlamında kullanılmıyordu. Bunun yerine önemli olan, zaten belli başlı kurallara sahip olan mimarlığı en doğru biçimde uygulamaktı.

Çok ufak farklılıklar ile şekillenen mimari gelenek ve kurallar yüzyıllar boyunca korunarak sonraki nesillere aktarılıyordu. Böylece antik çağın çoğu yerel bölgesinde ortak dilin hakim olduğu mimari kimlikler inşa edilmiştir. Antik Yunan mimarisindeki bu yapı tasarım ilkelerinin bütününe sütun düzenleri denmektedir. Yunanlılar’ın temelde 3 adet sütun düzeni bulunmaktaydı.

1. Dor Düzeni

Athena Parthenon Tapınağı kalıntılarını gösteren görsel
Günümüze ulaşabilmiş dor tapınağı örneği

Dor düzeni, krepis, kaidesiz bir sütun, basit bir sütun başlığı, saçak (Entablatur) ve üçgen alınlıktan oluşmaktadır. Sütun başlığında abakus ve ekinus isimli 2 kısım vardır. Saçağın ilk kısmı olan arşitrav Dor düzeninde oldukça sadedir. Üstünde ise metop ve triglif sırasından oluşan friz vardır. Triglifler bir çeşit rölyef iken metoplar bu rölyeflerin arasındaki boşluklardır.

  • Dor düzeni sütun kaidesi olmayan tek düzendir.
  • Sütunlar kısa ve tıknaz bir görünüme sahiptir. Dolayısı ile kaba ve hantal duruşludur.
  • Dorik sütunlarda entasis bulunmaktadır. Bu, sütun gövdesinin orta kısmının üst kısma göre daha geniş olduğu anlamına gelir. Gövdenin enine kesitindeki bu genişlik yukarı doğru giderek daralır.
  • Ek olarak, Dorik sütunların etrafını saran ve yiv adı verilen ince şaft kanalları vardır.

2. İyon Düzeni

İyon düzeninin en önemli işareti olan volütler, sütun başlığındaki koç boynuzuna benzeyen elemanlardır. Sırf bu volütlerden bile İyonik bir yapıyı ayırt etmeniz mümkün.

İyonik düzen sütun örneği
İyonik sütun başlığı
  • Dor düzenine göre daha ince ve zarif olan İyonik kolonların, bir kadının güzelliğini yansıttıklarına inanılmaktadır.
  • İon düzeni sütunlarında entasis yoktur.
  • Sütun kaidesi bulunmaktadır.
  • Kaidenin yüksekliği yarım sütun çapındadır.
  • Sütun kaidesi torus ve scotia denen dairesel kesitli silmelerden oluşur.

3. Korint Düzeni

Korint düzeni, estetik bir güzellik anlayışı geliştiren geç Yunan dönemlerinden biri olan Helenistik dönemde sıkça kullanılmıştır. İsmini düzenin ilk görüldüğü kentten almaktadır. Bilinen kadarıyla Korint stilinin kökleri MÖ 3. yüzyıla dayanıyor.

Korint düzeni, İyon düzeninin birçok özelliğini taşımakla beraber en önemli fark yine sütun başlığında görülmektedir. İyon düzeninin narinliğini bir adım öteye taşıyan Korint, sütun başlığında volüt (bazı Korint başlıklarında rastlanmaz) ile birlikte akantus yaprakları barındırır. Bu yapraklar sütun başlığını biraz daha doğal bir formda sarar ve detay seviyesini arttırır.

Dor, İyon ve Korint Düzeni Arasındaki Farklar

  1. Dor düzeninde diğer iki düzenin aksine sütun kaidesi yoktur. Kolonlar doğrudan stilobata otururlar.
  2. Korint ve İyon sütunları ince ve uzun gövdelere sahiptir.
  3. Korint sütunları 2 sıra akantus yaprağı, volütler ve çeşitli çiçek motifleri içerdiği için en büyük ve karmaşık başlığa sahiptir. Bu ise sütunları daha da uzun gösterir.
  4. Dor düzeni sütunlarında entasis vardır.

Roma Mimarlığının 2 Klasik Düzeni

Antik Roma mimarisi, klasik Yunan mimarisinden elde ettiği mimari birikimi çok daha öteye taşımayı başarmıştır. Sadece 2 önemli düzen ekleyerek değil, aynı zamanda bu klasik düzenlerin kullanım alanını ve tasarımını da çeşitlendirerek mimarlık tarihine önemli katkılar yapmıştır.

Çok daha geniş topraklara yayılan Romalılar, mühendislikte çok gelişmiş, mimarlıkta Antik Yunan’ın kuralcılığından uzaklaşmıştır. Yapılarda birden fazla düzeni bir arada kullanmak, çeşitli mimari strüktürel biçimler geliştirmek ya da yeni fonksiyonlar ile mimari biçimi farklılaştırmak gibi yenilikler getirmiştir. Bu doğrultuda Antik Roma mimarlığı yazımızı kesinlikle okumalısınız.

Romalılar’ın Yunan klasik düzenlerine ek olarak geliştirdiği 2 mimari düzen Toskana ve Kompozit düzenleridir.

4. Toskana

Toskana düzeni çizimleri
Toskana düzeni

Dor düzeninden daha da basit bir görünüme sahip olan Toskana düzeni yivsiz sütunlara sahiptir. Friz kısmında triglif veya kabartmalar işlenmemiştir. Böylece idealleştirilmiş sade bir yapı izlenimi vermektedir. Tıpkı Dor sütunlarında olduğu gibi entasis özelliğine sahiptir. Kaidenin yüksekliği Toskana sütunun genişliğinin yarısı kadardır.

5. Kompozit

5 klasik mimari düzen arasındaki en karmaşık olanı Kompozit düzen
Kompozit başlık

2 Yunan düzeni olan İyon ve Korint düzenlerinin bir karışımı olarak gelişmiştir. Dolayısı ile sütun başlıklarına ve diğer süslemelere baktığımızda 5 düzen arasındaki en süslü ve karmaşık motiflere sahip düzen olduğunu görebiliriz. Sütun başlığında volütler ve akantus yaprakları bir arada kullanıldığından dolayı Korint başlıklarına benzemektedir. Sütunların üzerinde bulunan diğer mimari elemanlarda İyon düzeninden çok büyük bir ayrışma görülmemektedir.

Sonuç olarak klasik çağlarda Yunanlılar ve Romalılar bir mimari yapının en doğru biçimde tasarlanması için rasyonel kurallar geliştirmişlerdir. Bu kuralların bütüncül halde bir yapı tasarımı stili olarak biçimlenmesi ile mimari düzen terimi ortaya çıkmıştır. En temel klasik düzenler ise Yunanlılar’ın geliştirdiği Dor, İon ve Korint ve daha sonra Romalılar’ın geliştirdiği Toskana ve Kompozit düzenleridir.

Önceki İçerikMimarlar İçin En İyi 9 Ücretsiz 3D Modelleme Programı
Sonraki İçerikRokoko Mimari Üslubu | 18. Asrın Coşkulu Mimarisi

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz