Korint Düzeni Mimarisi | Özellikler – Örnekler

Korint düzeni Antik Yunan mimarisinin üç klasik düzeninden biridir. Bildiğiniz gibi diğer ikisi ise Dor ve İyon’dur. Romalılar, bu üç düzene ek olarak Toskana ve Kompozit düzenlerini geliştirmişlerdir. Mimarlar tüm bu arkaik mimari stilleri özel oranlar kullanarak geliştirmişlerdir. Benzer orantı ve elemanlara sahip olsalar da bu düzenler arasında bazı farklılıklar bulunmaktadır. Örneğin, kolon ölçüleri ve kolon başlıklarındaki bezemeler antik düzenlerin karakteristiğini belirleyen temel unsurlardandır.

Dor düzeni her zaman maskülenlik ile bağdaştırılırken, İon düzeni kadın bedeniyle, Korint ise güzellik ile ilişkilendirilir. Bu düzen, genellikle ilk ikisinden daha süslü ve daha karmaşıktır. Böylece Korint yapılarını Dor ve İyon yapılarından ayırmak daha kolay olmakta. Lafı fazla uzatmadan Korint düzeni hakkında kısaca bilgilenelim.

Korint Düzeni Mimari Tarihi

Düzen adını Güney Yunanistan’ın merkezinde bulunan antik bir kentten almıştır. Mimarlık tarihçisi Vitruvius, düzeni Atinalı heykeltraş ve mimar Kallimakhos’un icat ettiğini aktarmaktadır. Kallimakhos, Korint sütununun ayırt edici elemanlarından biri olan akantus yapraklarını da detaylıca çizmiştir. Sütun başlığındaki bu akantus yapraklarının nasıl çizildiğini öğrenmek için Vitruvius’un “Mimarlık Üzerine 10 Kitap” adlı eserini okumanızı tavsiye ederim.

Korint’in tarihini araştırdığımızda, düzenin izleri ile ilk olarak klasik çağın son yüzyılında karşılaşırız. Keşfedilen en eski Korint sütun başlığı Arkadia’daki Bassae şehrinde bulunmuştur. Başlığın MÖ 427 yılına ait olduğu düşünülmektedir. Tarihçiler bu bilgiye dayanarak, klasik dönemin son asrının (MÖ 430-323) Korint düzeninin geliştirildiği dönem olduğunu düşünmekteler.

Antik Yunan’da inşa edildiği bilinen ilk Korint tarzı sütun Bassae’deki Apollo Epicurius Tapınağı’nda bulunmuştur. Bu bulgu da MÖ 450-420 yıllarına tarihlenmektedir. Fakat bu sütun yapının iç kısmındaydı. Tapınak aslında İyonik düzenle inşa edilmişti. Dahası, düzenin etrafını birkaç Dor sütunu sarmaktaydı. Yine de tapınak mimarisinde İyonik sütunların kullanımı adına ilk ve en önemli örneklerden biridir.

Yaklaşık bir asır boyunca bu düzene ait sütunlar sadece yapıların iç mekanlarında kullanıldı. Dış cephede konumlanan ilk Korint sütunlar Atina’daki Lisikrat Anıtı’nda(MÖ 335-334) bulunmaktadır. Bu sütunlar anıtın etrafını saran pilastrlar olarak karşımıza çıksa da düzenin gelişimi açısından önemli bir hamledir.

Korint düzeni tapınak örneklerinden biri olan Maison Carree
Maison Carree – ©Carole Raddato, Wikimedia

Daha sonra düzenin yayılımı hızlanarak Avrupa, Hindistan ve Roma İmparatorluğu’nda yapıları süslemeye başladı. Fakat Korint düzeni, tarih boyunca farklı varyasyonlara sahip oldu. Sadece klasik dönemin değil aynı zamanda Gotik ve Rönesans gibi Avrupa’nın yeniden canlanış hareketlerinin de önemli bir parçası olarak değerlendirildi.

Korint Tapınaklarının Mimari Elemanları

1. Krepidoma

Tapınakların giriş kısmındaki genelde 3 basamaklı olan merdivene krepidoma denmektedir. Bu merdivenin en üst basamağı stylobat, alttaki 2 basamağı stereobat olarak adlandırılırken, baştan aşağı tüm yapının üzerine oturduğu ve merdivenin en alt basamağının da doğrudan temas ettiği üst temel ise euthynteria olarak özelleşmiştir.

2. Sütun

Antik mimarideki düzenlerin her biri kendine has sütun başlıklarına sahiptir. Bundan dolayıdır ki klasik düzenler sütunları ile karakterize edilir. Fakat Korint sütun başlığı aralarında en fazla varyasyona sahip olduğundan daha esnek bir tasarıma sahiptir. Yine de bu sütunları başlıklarına bakarak ayırt etmek son derece kolaydır. Çünkü Korint başlığındaki yapraklar sadece bu düzene özgüdür. Korint sütunu aralarında en süslü, en zarif ve karmaşık görüntüye sahip olandır.

Klasik bir sütun üç temel bölüme ayrılır. Bunlar: Sütun kaidesi, sütun gövdesi ve sütun başlığıdır. Başlık, sütunların en işlemeli yeri olarak ön plana çıkar. Tipik bir sütun kaidesi, torus ve scotia adı verilen içbükey ve dışbükey silmelere sahiptir.

Korint düzeni sütunları
Korint sütunları

Korint Tipi Sütunların Tipik Özellikleri

  • Bazı istisnalar dışında Korint sütunların gövdesi 24 adet ince yive sahiptir.
  • Diğer düzenlerin sütunlarına göre daha ince ve daha uzundur.
  • Sütunlar genelde volütlere, bir iki sıra akantus yaprağına ve abaküsün ortasındaki fleuron çiçeği motiflerine sahiptir. Sık görülmese de başlıklarda küçük yazılar da karşımıza çıkmaktadır.
  • Yunan Korint düzeninin aksine Roma’daki Korint sütun gövdeleri yivsiz ve düzdür.
  • Vitruvius’a göre Korint sütun başlığı, sütun gövdesini İyon sütunlarının gövdesine kıyasla daha narin ve uzun göstererek optik bir illüzyona sebep olmaktadır.
  • Bu düzenin sütunları narinliği sebebiyle daha kolay yıkılabildiğinden ilk örnekleri iç mekanda görülmüştür.
  • Sütun başlığının yüksekliğinin, sütun gövdesinin kalınlığına olan oranı 6:5 şeklindedir.

3. Saçaklık

Sütunların üst kısmı saçaklık olarak adlandırılır. Saçaklık genelde 3 faza ayrılır: korniş, friz ve arşitrav. Friz, arşitravın üst kısmında bulunan, triglifler ve metopları içeren kısımdır. Korniş ise frizinde üstündeki neredeyse çatının en üst kısmıdır. Korint yapılarında çatı, Dor ve İyon yapılarının aksine düz olabilmektedir. Tapınaklarda bir de pediment adı verilen ve genelde üçgen formundaki alınlık vardır. Bu alınlık frizin üzerinde bulunur.

Mimari Örnekler

Apollo Epicurius Tapınağı

Apollo Epicurius Tapınağı planı
Apollo Epicurius Tapınağı Rekonstrüksiyon Çizimleri – ©Napoleon Vier, Wikimedia

Tapınak halen ayakta duran en eski Korint sütununa ev sahipliği yapmasıyla önem kazanmıştır. MÖ 5. yüzyıla tarihlenen Apollo Epicurius Tapınağı antik çağda Arkadia’nın bir parçası olan Bassae yerleşim alanında bulunmaktaydı. 1986’dan beri UNESCO Dünya Miras Listesi‘nde bulunmaktadır.

Lisikrat Anıtı

İlk korint düzeni sütunları Lisikrat Anıtı
Lisikrat Anıtı – ©Jorge Láscar, Flickr

Korint sütunun dış cephede kullanımı adına ilk örneklerden biri olması ile ön plana çıkan bir anıttır. MÖ 334 yılında Lisikrat, Dionysos Tiyatrosu’nda aldığı bir ödülü simgelemek adına Atina Akropolis’i yakınlarında bu anıtı diktirmiştir. Anıt yaklaşık 6 metre boyunda, silindirik bir kütleye sahip. Etrafını ise Korint başlıklı, yivli pilastrlar sarmaktadır. Anıt dikdörtgen prizma şeklindeki bir kaide üzerine oturuyor. Üzerinde bir tapınağın dış cephesinde yer alabilecek mimari elemanların çoğu bulunmaktadır. Friz, arşitrav ve korniş gibi elemanlar silindirik formun etrafını süslemekte.

Olimpos Zeus Tapınağı

Olimpos Zeus Tapınağı
Olimpos Zeus Tapınağı Kalıntıları

Tarihçilerin aktardığına göre Olimpos Zeus Tapınağı 100’den fazla Korint sütununa sahipti. Atina’daki bu yapı M.Ö 6. ile 2. yüzyıllar arasında inşa edilmiş ve Hadrianus zamanında bitirilebilmiştir. Roma’nın ve antik dünyanın en büyük tapınağı olması motivasyonu ile yaptırılsa da MS 3. yüzyılda yağmalanması sebebiyle harabeye dönüşmüştür. Bu olay sonrasında yapının bir çok elemanı farklı Roma yapılarında kullanılmak üzere devşirilmiştir. Günümüzde 18 adet sütun ve yapının bir kısmı halen tapınağın orijinal yerindeki arkeolojik alanda bulunmaktadır.

Kolezyum

Korint mimarisi sütunlarını barındıran Roma'daki Kolezyum yapısı
Roma Kolezyum’u

Kolezyum eklektik yapıda inşa edilmişse de Roma tarihinin en önemli eserlerinden biri olması sebebiyle listemize dahil ettik. Romalılar kemeri ve tonozu geliştirip yapılarında ana taşıyıcı olarak kullandıkları için bazı yapılarda sütunlara yer vermemişlerdir. Bazılarında ise antik düzenlerin estetiğini devam ettirmek amacıyla sütunları destekleyici eleman olarak değil görsel ögeler şeklinde kullanmışlardır. Bu kullanımın en güzel örneklerinden biri Kolezyum’dur. Dış cephesinde 3 farklı düzen görürüz. En alt katta Dor düzenine ait pilastrlar, 1. katta İyon ve 2. katta ise cepheye yapışmış biçimde Korint başlıklı pilastrlar görürüz.

Diğer Bazı Önemli Korint Tapınakları

  • San Lorenzo Bazilikası, İtalya
  • Konstantin Zafer Takı, İtalya
  • Maison Carrée (Kare Ev), Fransa
  • Amerikan Kongre Binası, ABD
  • Ulusal Arşivler Binası, ABD
  • Federal Meclis Binası, Almanya
  • Efes Celsus Kütüphanesi, Türkiye
  • Rüzgar Kulesi, Yunanistan

Kaynakça

Mark Wilson Jones, “Designing the Roman Corinthian order”, Journal of Roman Archaeology 2:35-69 (1989).

Vitruvius. “De Architectura”

Sir Banister Fletcher, A History of Architecture, 1950, p. 111

Craven, Jackie. “The History of Corinthian Columns.” ThoughtCo, Oct. 29, 2020, thoughtco.com/what-is-a-corinthian-column-177504.

https://whc.unesco.org/en/list/392/

Herbert F. De Cou, “The Frieze of the Choragic Monument of Lysikrates at Athens”, The American Journal of Archaeology and of the History of the Fine Arts : 42-55

Önceki İçerikMimar I. M. Pei | Mimarlık Kariyeri ve En Ünlü Yapıları
Sonraki İçerikMimarlıkta Çevre Dostu Sürdürülebilir Yapı Malzemeleri

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz